ଶ୍ରୀ ଶିକ୍ଷାଷ୍ଟକମ୍
ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଆଠଟି ଶ୍ଳୋକ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷ୍ଣଭାବନାମୃତର ସାର।
କୃଷ୍ଣକୃପାମୂର୍ତ୍ତି ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଏ.ସି. ଭକ୍ତିବେଦାନ୍ତ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭୁପାଦଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ସହ।
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଳୋକ
ଶ୍ଳୋକ 1
ଚେତୋ-ଦର୍ପଣ-ମାର୍ଜନଂ ଭବ-ମହା-ଦାବାଗ୍ନି-ନିର୍ୱାପଣମ୍ / ଶ୍ରେୟଃ-କୈରବ-ଚନ୍ଦ୍ରିକା-ବିତରଣଂ ବିଦ୍ୟା-ବଧୂ-ଜୀବନମ୍ । ଆନନ୍ଦାମ୍ବୁଧି-ବର୍ଦ୍ଧନଂ ପ୍ରତି-ପଦଂ ପୂର୍ଣ୍ଣାମୃତାସ୍ୱାଦନଂ / ସର୍ୱାତ୍ମ-ସ୍ନପନଂ ପରଂ ବିଜୟତେ ଶ୍ରୀ-କୃଷ୍ଣ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନମ୍ ॥
ଅର୍ଥ: ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ ସଂକୀର୍ତ୍ତନର ପରମ ବିଜୟ ହେଉ, ଯାହା ହୃଦୟ ରୂପୀ ଦର୍ପଣକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରେ ଓ ଜନ୍ମ-ମରଣ ରୂପୀ ମହା-ଦାବାନଳକୁ ନିର୍ବାପିତ କରେ। ଏହା ପରମ କଲ୍ୟାଣ ରୂପୀ ଶ୍ୱେତ କମଳକୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଓ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଜୀବନ। ଏହା ଆନନ୍ଦର ସାଗରକୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରେ ଓ ନିତ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅମୃତର ଆସ୍ୱାଦନ କରାଏ।
ଶ୍ଳୋକ 2
ନାମ୍ନାମକାରି ବହୁଧା ନିଜ-ସର୍ୱ-ଶକ୍ତିସ୍ / ତତ୍ରାର୍ପିତା ନିୟମିତଃ ସ୍ମରଣେ ନ କାଳଃ । ଏତାଦୃଶୀ ତବ କୃପା ଭଗବନ୍ ମମାପି / ଦୁର୍ଦୈବମୀଦୃଶମିହାଜନି ନାନୁରାଗଃ ॥
ଅର୍ଥ: ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଜୀବମାନଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳ କରେ, ତେଣୁ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ନାମକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ କରିଛନ୍ତି ଓ ସେଥିରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନାମର ସ୍ମରଣ ପାଇଁ କୌଣସି କଠୋର ନିୟମ ବା ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନାହିଁ। ତଥାପି ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଯେ ମୋର ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅନୁରାଗ ନାହିଁ।
ଶ୍ଳୋକ 3
ତୃଣାଦପି ସୁନୀଚେନ / ତରୋରପି ସହିଷ୍ଣୁନା । ଅମାନିନା ମାନଦେନ / କୀର୍ତ୍ତନୀୟଃ ସଦା ହରିଃ ॥
ଅର୍ଥ: ବ୍ୟକ୍ତି ବାଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଘାସ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବିନମ୍ର, ବୃକ୍ଷ ଠାରୁ ଅଧିକ ସହନଶୀଳ ହୋଇ, ନିଜ ପାଇଁ କୌଣସି ସମ୍ମାନର ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନିରନ୍ତର ଶ୍ରୀ ହରିଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶ୍ଳୋକ 4
ନ ଧନଂ ନ ଜନଂ ନ ସୁନ୍ଦରୀଂ / କବିତାଂ ବା ଜଗଦୀଶ କାମୟେ । ମମ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନୀଶ୍ୱରେ / ଭବତାଦ୍ ଭକ୍ତିରହୈତୁକୀ ତ୍ୱୟି ॥
ଅର୍ଥ: ହେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର! ମୋତେ ନ ଧନ ଦରକାର, ନ ଅନୁଗାମୀ, ନ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କର କାମନା, ନ କବିତ୍ୱ ବା ଯଶ। ମୋର ଏକମାତ୍ର ଅଭିଳାଷ ଯେ ଜନ୍ମ-ଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ମୋର ଅହୈତୁକୀ ଭକ୍ତି ରହିଥାଉ।
ଶ୍ଳୋକ 5
ଅୟି ନନ୍ଦ-ତନୁଜ କିଙ୍କରଂ / ପତିତଂ ମାଂ ବିଷମେ ଭବାମ୍ବୁଧୌ । କୃପୟା ତବ ପାଦ-ପଙ୍କଜ / ସ୍ଥିତ-ଧୂଲି-ସଦୃଶଂ ବିଚିନ୍ତୟ ॥
ଅର୍ଥ: ହେ ନନ୍ଦ-ନନ୍ଦନ (କୃଷ୍ଣ)! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଦାସ, ତଥାପି ନିଜ କର୍ମ ହେତୁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାଗରରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି। କୃପା କରି ମୋର ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ ଓ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ କମଳର ଧୂଳିର ଏକ କଣିକା ସଦୃଶ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ।
ଶ୍ଳୋକ 6
ନୟନଂ ଗଳଦ୍-ଅଶ୍ରୁ-ଧାରୟା / ବଦନଂ ଗଦ୍ଗଦ-ରୁଦ୍ଧୟା ଗିରା । ପୁଲକୈର୍ନିଚିତଂ ବପୁଃ କଦା / ତବ ନାମ-ଗ୍ରହଣେ ଭବିଷ୍ୟତି ॥
ଅର୍ଥ: ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କଲାବେଳେ କେବେ ମୋର ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁଧାରା ବହିବ? କେବେ ମୋ କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ ହୋଇଯିବ? ଏବଂ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ମୋ ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି ହେବ?
ଶ୍ଳୋକ 7
ଯୁଗାୟିତଂ ନିମେଷେଣ / ଚକ୍ଷୁଷା ପ୍ରାବୃଷାୟିତମ୍ । ଶୂନ୍ୟାୟିତଂ ଜଗତ୍ ସର୍ୱଂ / ଗୋବିନ୍ଦ-ବିରହେଣ ମେ ॥
ଅର୍ଥ: ହେ ଗୋବିନ୍ଦ! ଆପଣଙ୍କ ବିରହରେ ମୋତେ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ଯୁଗ ସଦୃଶ ଲାଗୁଛି। ମୋ ଆଖିରୁ ବର୍ଷା ସଦୃଶ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଛି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବିନା ସମଗ୍ର ସଂସାର ମୋତେ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି।
ଶ୍ଳୋକ 8
ଆଶ୍ଲିଷ୍ୟ ବା ପାଦ-ରତାଂ ପିନଷ୍ଟୁ ମାମ୍ / ଅଦର୍ଶନାନ୍ ମର୍ମ-ହତାଂ କରୋତୁ ବା । ଯଥା ତଥା ବା ବିଦଧାତୁ ଲମ୍ପଟୋ / ମତ୍-ପ୍ରାଣ-ନାଥସ୍ ତୁ ସ ଏବ ନାପରଃ ॥
ଅର୍ଥ: ସେ ମୋର ପରମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗତି, ସେ ମୋତେ ହୃଦୟରେ ଲଗାଇନେଉ ଅଥବା ଦର୍ଶନ ନ ଦେଇ ମୋ ମନକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ। ସେ ପରମ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ, ଯାହା ଚାହିଁବେ ମୋ ସହ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ହିଁ ମୋର ପ୍ରାଣନାଥ ଓ ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି।
