മാംഗളാചരണ പ്രാർത്ഥനകൾ
ഗൗഡീയ വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യം | ഭഗവദ്ഗീത, ശ്രീമദ് ഭാഗവത ക്ലാസുകൾക്ക് മുൻപുള്ള മംഗള പ്രാർത്ഥനകൾ
ഭഗവദ്ഗീത, ശ്രീമദ് ഭാഗവത ക്ലാസുകൾക്ക് മുൻപ് ചൊല്ലുന്ന ആഹ്വാന പ്രാർത്ഥനകളുടെ സമ്പൂർണ്ണ ക്രമം.
മാംഗളാചരണം എന്നാൽ 'മംഗളകരമായ ആരംഭം' — ഗൗഡീയ വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഏതൊരു ആധ്യാത്മിക പ്രഭാഷണത്തിനും, ശാസ്ത്ര പഠനത്തിനും അല്ലെങ്കിൽ സത്സംഗത്തിനും മുൻപായി ചൊല്ലുന്ന പ്രാർത്ഥനകളുടെ ക്രമമാണ്. ഈ പ്രാർത്ഥനകൾ ഗുരു-പരമ്പര, ശ്രീ കൃഷ്ണൻ, ശ്രീമതി രാധാറാണി, വൈഷ്ണവർ എന്നിവരുടെ അനുഗ്രഹം തേടുകയും ദിവ്യ വിഷയങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യാൻ അനുവാദം അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. താഴെ സമ്പൂർണ്ണ മാംഗളാചരണ ക്രമം സംസ്കൃതത്തോടൊപ്പം മലയാളം അർത്ഥത്തോടെ നൽകിയിരിക്കുന്നു.
ശ്രീല പ്രഭുപാദരുടെ പാദാരവിന്ദങ്ങളിൽ കൃതജ്ഞത — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാരണരഹിതമായ കൃപയാൽ ഈ മംഗള പ്രാർത്ഥനകൾ ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും ഗുരു-പരമ്പരയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ഏതൊരു ക്ലാസ്, സത്സംഗം അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിഗത പഠനത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഈ പ്രാർത്ഥനകൾ ചൊല്ലുക.
മൂല ശ്ലോകങ്ങൾ (സംസ്കൃതം)
(1)
ഓം അജ്ഞാന-തിമിരാന്ധസ്യ ജ്ഞാനാഞ്ജന-ശലാകയാ ചക്ഷുര് ഉന്മീലിതം യേന തസ്മൈ ശ്രീ-ഗുരവേ നമഃ
(2)
ശ്രീ-ചൈതന്യ-മനോ-ഽഭീഷ്ടം സ്ഥാപിതം യേന ഭൂ-തലേ സ്വയം രൂപഃ കദാ മഹ്യം ദദാതി സ്വ-പദാന്തികമ്
(3)
വന്ദേ ഽഹം ശ്രീ-ഗുരോഃ ശ്രീ-യുത-പദ-കമലം ശ്രീ-ഗുരൂന് വൈഷ്ണവാംശ് ച ശ്രീ-രൂപം സാഗ്രജാതം സഹ-ഗണ-രഘുനാഥാന്വിതം തം സ-ജീവമ് സാദ്വൈതം സാവധൂതം പരിജന-സഹിതം കൃഷ്ണ-ചൈതന്യ-ദേവം ശ്രീ-രാധാ-കൃഷ്ണ-പാദാന് സഹ-ഗണ-ലലിതാ-ശ്രീ-വിശാഖാന്വിതാംശ് ച
(4)
ഹേ കൃഷ്ണ കരുണാ-സിന്ധോ ദീന-ബന്ധോ ജഗത്-പതേ ഗോപേശ ഗോപികാ-കാന്ത രാധാ-കാന്ത നമോ ഽസ്തു തേ
(5)
തപ്ത-കാഞ്ചന-ഗൌരാങ്ഗി രാധേ വൃന്ദാവനേശ്വരി വൃഷഭാനു-സുതേ ദേവി പ്രണമാമി ഹരി-പ്രിയേ
(6)
വാഞ്ഛാ-കല്പതരുഭ്യശ് ച കൃപാ-സിന്ധുഭ്യ ഏവ ച പതിതാനാം പാവനേഭ്യോ വൈഷ്ണവേഭ്യോ നമോ നമഃ
(7)
ശ്രീ-കൃഷ്ണ-ചൈതന്യ പ്രഭു-നിത്യാനന്ദ ശ്രീ-അദ്വൈത ഗദാധര ശ്രീവാസാദി-ഗൌര-ഭക്ത-വൃന്ദ
(8)
ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ
(9)
ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ
(10)
നാരായണം നമസ്കൃത്യ നരം ചൈവ നരോത്തമമ് ദേവീം സരസ്വതീം വ്യാസം തതോ ജയമ് ഉദീരയേത്
(11)
നഷ്ട-പ്രായേഷ്വ് അഭദ്രേഷു നിത്യം ഭാഗവത-സേവയാ ഭഗവത്യ് ഉത്തമ-ശ്ലോകേ ഭക്തിര് ഭവതി നൈഷ്ഠികീ
(12)
കൃഷ്ണായ വാസുദേവായ ദേവകീ-നന്ദനായ ച നന്ദ-ഗോപ-കുമാരായ ഗോവിന്ദായ നമോ നമഃ
(13)
നമഃ പങ്കജ-നാഭായ നമഃ പങ്കജ-മാലിനേ നമഃ പങ്കജ-നേത്രായ നമസ് തേ പങ്കജാങ്ഘ്രയേ
(14)
നമോ മഹാ-വദാന്യായ കൃഷ്ണ-പ്രേമ-പ്രദായ തേ കൃഷ്ണായ കൃഷ്ണ-ചൈതന്യ-നാമ്നേ ഗൌര-ത്വിഷേ നമഃ
(15)
നമോ ബ്രഹ്മണ്യ-ദേവായ ഗോ-ബ്രാഹ്മണ-ഹിതായ ച ജഗദ്-ധിതായ കൃഷ്ണായ ഗോവിന്ദായ നമോ നമഃ
(16)
നമ ഓം വിഷ്ണു-പാദായ കൃഷ്ണ-പ്രേഷ്ഠായ ഭൂ-തലേ ശ്രീമതേ ഭക്തിവേദാന്ത-സ്വാമിന് ഇതി നാമിനേ
(17)
നമസ് തേ സാരസ്വതേ ദേവേ ഗൌര-വാണീ-പ്രചാരിണേ നിര്വിശേഷ-ശൂന്യവാദി-പാശ്ചാത്യ-ദേശ-താരിണേ
(18)
ജയ ശ്രീ-കൃഷ്ണ-ചൈതന്യ പ്രഭു നിത്യാനന്ദ ശ്രീ-അദ്വൈത ഗദാധര ശ്രീവാസാദി-ഗൌര-ഭക്ത-വൃന്ദ
(19)
ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ
മലയാളം അർത്ഥം
1) അജ്ഞാനമാകുന്ന അന്ധകാരത്തിലാണ് ഞാൻ ജനിച്ചത്. എന്നാൽ എന്റെ ആത്മീയ ഗുരു ജ്ഞാനമാകുന്ന തിരി കൊളുത്തി എന്റെ കണ്ണുകൾ തുറപ്പിച്ചു തന്നു. അങ്ങനെയുള്ള ശ്രീ ഗുരുദേവന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിക്കുന്നു.
2) ശ്രീ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭുവിന്റെ മനോരഥത്തെ ഈ ഭൗതിക ലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ശ്രീ രൂപ ഗോസ്വാമി പ്രഭുപാദർ എന്നെ എന്ന് തന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ അഭയം നൽകി സ്വീകരിക്കും?
3) എന്റെ ആത്മീയ ഗുരുവിന്റെയും ഭക്തിമാർഗ്ഗത്തിലെ ഗുരുപരമ്പരയുടെയും താമരപ്പാദങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു. എല്ലാ വൈഷ്ണവർക്കും എന്റെ പ്രണാമുണ്ട്. ശ്രീ രൂപ ഗോസ്വാമി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ സനാതന ഗോസ്വാമി, രഘുനാഥ ദാസ ഗോസ്വാമി, ജീവ ഗോസ്വാമി എന്നിവർക്കും അവരുടെ സഹചരന്മാർക്കും ഞാൻ പ്രണാമമർപ്പിക്കുന്നു. അദ്വൈത ആചാര്യ പ്രഭു, ശ്രീ നിത്യാനന്ദ പ്രഭു, ശ്രീ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു, ശ്രീവാസ താക്കൂർ എന്നിവരടങ്ങുന്ന ഗൗര ഭക്തവൃന്ദത്തെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു. അതുപോലെ ലളിത, വിശാഖ എന്നീ സഖിമാരോടുകൂടിയ ശ്രീമതി രാധാറാണിയുടെയും ശ്രീ കൃഷ്ണന്റെയും പാദാരവിന്ദങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രണാമമർപ്പിക്കുന്നു.
4) ഹേ കൃഷ്ണാ! അങ്ങ് കരുണാസാഗരവും ദുഃഖിതരുടെ ബന്ധുവും ഈ ജഗത്തിന്റെ നാഥനുമാണ്. ഗോപന്മാരുടെ ഈശ്വരനും ഗോപികമാരുടെ പ്രാണനാഥനും ശ്രീമതി രാധാറാണിയുടെ പ്രിയതമനുമായ അങ്ങേക്ക് എന്റെ പ്രണാമങ്ങൾ!
5) ഉരുക്കിയ തങ്കത്തിന്റെ നിറമുള്ള ഹേ രാധികേ! അങ്ങ് വൃന്ദാവനത്തിന്റെ രാജ്ഞിയും വൃഷഭാനു മഹാരാജാവിന്റെ പുത്രിയും ശ്രീഹരിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവളുമാണ്. ഹേ ദേവീ, ഞാൻ അങ്ങയെ വന്ദിക്കുന്നു!
6) ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന കൽപ്പവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരും ദയാസമുദ്രങ്ങളും പതിതാത്മാക്കളെ ഉദ്ധരിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ വൈഷ്ണവ ഭക്തന്മാർക്കും എന്റെ പുനഃപുനഃ പ്രണാമങ്ങൾ!
7) ശ്രീ കൃഷ്ണ ചൈതന്യ, പ്രഭു നിത്യാനന്ദ, ശ്രീ അദ്വൈത, ഗദാധര, ശ്രീവാസ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഗൗര ഭക്തവൃന്ദങ്ങൾക്കും എന്റെ നമസ്കാരം!
8) ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ। ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ।
9) പരമപുരുഷ ഭഗവാനായ ശ്രീ വാസുദേവന് എന്റെ സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമങ്ങൾ!
10) വിജയം പ്രദാനം ചെയ്യുന്ന ഈ ശ്രീമദ്ഭാഗവതം പാരായണം ചെയ്യുന്നതിന് മുൻപായി ഭഗവാൻ നാരായണനെയും, പുരുഷോത്തമനായ നര-നാരായണ ഋഷിയെയും, സരസ്വതീ ദേവിയെയും, ഗ്രന്ഥകർത്താവായ വ്യാസദേവനെയും വന്ദിക്കേണ്ടതാണ്.
11) ഭാഗവത ക്ലാസുകളിൽ സ്ഥിരമായി പങ്കെടുക്കുന്നതിലൂടെയും ശുദ്ധഭക്തനെ സേവിക്കുന്നതിലൂടെയും ഹൃദയത്തിലെ അനാവശ്യ ചിന്തകളും അശുദ്ധികളും നശിക്കുകയും ഭഗവാനിൽ നിശ്ചലമായ പ്രേമഭക്തി ഉറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
12) വാസുദേവന്റെ മകനും ദേവകിയുടെ ആനന്ദദായകനും നന്ദഗോപന്റെ ബാലനും പശുക്കൾക്കും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ആനന്ദം നൽകുന്ന ഗോവിന്ദനുമായ ശ്രീ കൃഷ്ണന് എന്റെ ഭക്തിപൂർവ്വമായ പ്രണാമങ്ങൾ!
13) നാഭിയിൽ താമരപ്പൂവുള്ളവനും താമരമാല അണിഞ്ഞവനും താമരയിതൾ പോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും താമരപ്പൂക്കൾക്ക് തുല്യമായ തൃപ്പാദങ്ങളുള്ളവനുമായ ഹേ ഭഗവാനേ, അങ്ങേക്ക് എന്റെ പ്രണാമങ്ങൾ!
14) ഏറ്റവും ഉദാരനായ അവതാരമേ! അങ്ങ് സാക്ഷാൽ കൃഷ്ണൻ തന്നെയാണ്. ശ്രീമതി രാധാറാണിയുടെ സുവർണ്ണ കാന്തി സ്വീകരിച്ച് ശ്രീ കൃഷ്ണ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭുവായി അവതരിച്ച് അങ്ങ് കൃഷ്ണപ്രേമം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങേക്ക് എന്റെ പ്രണാമങ്ങൾ!
15) ബ്രാഹ്മണരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവനും പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും നന്മ ചെയ്യുന്നവനും ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുഴുവൻ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനുമായ ശ്രീ കൃഷ്ണന് (ഗോവിന്ദന്) എന്റെ പുനഃപുനഃ പ്രണാമങ്ങൾ!
16) ശ്രീ കൃഷ്ണന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ അഭയം പ്രാപിച്ചവനും ഭഗവാന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവനുമായ ഞങ്ങളുടെ ആത്മീയ ഗുരു ശ്രീ ശ്രീമദ് എ. സി. ഭക്തിവേദാന്ത സ്വാമി പ്രഭുപാദരുടെ ചരണാരവിന്ദങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രണാമമർപ്പിക്കുന്നു.
17) ശ്രീ ഭക്തിസിദ്ധാന്ത സരസ്വതി ഗോസ്വാമിയുടെ സേവകനായ ഹേ ഗുരുദേവാ, അങ്ങേക്ക് എന്റെ പ്രണാമങ്ങൾ! അങ്ങ് ശ്രീ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭുവിന്റെ ദിവ്യസന്ദേശം പ്രചരിപ്പിക്കുകയും നിർവിശേഷവാദവും ശൂന്യവാദവും നിറഞ്ഞ പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങളെ ഉദ്ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
18) ശ്രീ കൃഷ്ണ ചൈതന്യ, പ്രഭു നിത്യാനന്ദ, ശ്രീ അദ്വൈത, ഗദാധര, ശ്രീവാസ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഗൗര ഭക്തവൃന്ദങ്ങൾക്കും ജയം ഭവിക്കട്ടെ!
19) ഹരേ കൃഷ്ണ ഹരേ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ ഹരേ ഹരേ। ഹരേ രാമ ഹരേ രാമ രാമ രാമ ഹരേ ഹരേ।
പ്രത്യേക കുറിപ്പ്
ഏതൊരു പ്രഭാഷണം, ജപം അല്ലെങ്കിൽ ശാസ്ത്രപാരായണം എന്നിവയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഈ പ്രാർത്ഥനകൾ ചൊല്ലുന്നു, അതിലൂടെ ഹൃദയം വിനയത്തോടെ ദിവ്യജ്ഞാനം സ്വീകരിക്കാൻ സജ്ജമാകുന്നു.
ആധ്യാത്മിക പ്രാധാന്യം
മാംഗളാചരണത്തിന്റെ ഹൃദയം 'പരമ്പര തത്ത്വം' ആണ് — പരമാത്മാവിന്റെ ജ്ഞാനം മാനസിക ഊഹത്തിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് ഗുരുക്കന്മാരുടെ അവരോഹണ ശൃംഖലയിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത് (ഏവം പരമ്പരാ-പ്രാപ്തം, ഭഗവദ്ഗീത 4.2). ആദ്യം ഗുരു-പരമ്പരയെ വന്ദിക്കുന്നതിലൂടെ വക്താവ് ഈ ദിവ്യ ജ്ഞാനധാരയുമായി ഒന്നിക്കുന്നു, അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ പൂർവ്വാചാര്യന്മാരുടെ ശക്തി വഹിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രീയ ഉറവിടം
ഈ പ്രാർത്ഥനകൾ നേരിട്ട് ശാസ്ത്രങ്ങളിൽനിന്നും ആചാര്യന്മാരിൽനിന്നും എടുത്തവയാണ് — 'ഓം അജ്ഞാന-തിമിരാന്ധസ്യ' ഗൗതമീയ-തന്ത്രത്തിൽനിന്ന്; 'നാരായണം നമസ്കൃത്യ' (ശ്രീമദ് ഭാഗവതം 1.2.4), 'നഷ്ട-പ്രായേഷ്വ' (1.2.18), കുന്തി സ്തുതി (1.8.21–22) എന്നിവ ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിൽനിന്ന്; 'നമോ മഹാ-വദാന്യായ' ചൈതന്യ ചരിതാമൃതത്തിൽനിന്ന് (മധ്യ 19.53); ശ്രീല പ്രഭുപാദരുടെ പ്രണതി പ്രാർത്ഥനകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ രചിച്ചവയാണ്.
എപ്പോൾ ചൊല്ലണം
ഓരോ ഭഗവദ്ഗീത, ശ്രീമദ് ഭാഗവത ക്ലാസുകൾക്കും മുൻപ്, ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ സത്സംഗവും കീർത്തനവും ആരംഭിക്കുന്നതിനുമുൻപ്, വീട്ടിൽ വ്യക്തിഗത പഠനം, ജപം അല്ലെങ്കിൽ കുടുംബ ആരാധനയ്ക്ക് മുൻപ്.
ആചാര്യന്മാരുടെ വ്യാഖ്യാനം
വിനയമാണ് ദിവ്യജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള കവാടം. നിരന്തരം ഹരിനാമം ജപിക്കാൻ ഒരാൾ പുൽക്കൊടിയെക്കാൾ വിനയമുള്ളവനായിരിക്കണമെന്ന് ശ്രീ ചൈതന്യ മഹാപ്രഭു പഠിപ്പിച്ചു. കൃഷ്ണനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാനുള്ള അവകാശം അപേക്ഷിക്കുന്നതിനുമുൻപ് ഭക്തൻ തന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠരായ എല്ലാവരെയും — ഗുരു, വൈഷ്ണവർ, ഭഗവാൻ, അവിടുത്തെ പരിജനങ്ങൾ — വന്ദിക്കുന്നു. ആ ശരണാഗത ഭാവത്തിലാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം ഹൃദയത്തിൽ വെളിവാകുന്നത്.
ആധ്യാത്മിക ഫലം
ഈ പ്രാർത്ഥനാ ക്രമത്തിലൂടെ പ്രഭാഷണത്തിന്മേൽ ഗുരു-പരമ്പരയുടെ അനുഗ്രഹം ഇറങ്ങുന്നു, വിനയം വളരുന്നു, അന്തരീക്ഷവും വക്താവിന്റെയും ശ്രോതാവിന്റെയും ഹൃദയങ്ങളും ശുദ്ധമാകുന്നു, ക്ലാസ് അഖണ്ഡ ജ്ഞാനധാരയുമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
പതിവായി ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ
മാംഗളാചരണം എന്നാൽ എന്ത്?
മാംഗളാചരണം എന്നാൽ 'മംഗളകരമായ ആരംഭം' — ഗൗഡീയ വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഏതൊരു ആധ്യാത്മിക പ്രഭാഷണം, ശാസ്ത്ര പഠനം അല്ലെങ്കിൽ സത്സംഗത്തിനുമുൻപ് ചൊല്ലുന്ന പ്രാർത്ഥനകളുടെ ക്രമമാണ്; ഇവ ഗുരു-പരമ്പര, ശ്രീ കൃഷ്ണൻ, ശ്രീമതി രാധാറാണി, വൈഷ്ണവർ എന്നിവരുടെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നു.
'ഓം അജ്ഞാന-തിമിരാന്ധസ്യ' എന്നതിന്റെ അർത്ഥം എന്ത്?
അതിന്റെ അർത്ഥം: 'അജ്ഞാനമാകുന്ന കൂരിരുട്ടിലാണ് ഞാൻ ജനിച്ചത്, എന്റെ ആത്മീയ ഗുരു ജ്ഞാനത്തിന്റെ തിരി കൊളുത്തി എന്റെ കണ്ണുകൾ തുറപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് ഞാൻ എന്റെ പ്രണാമങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നു.' ഇത് മാംഗളാചരണത്തെ തുറക്കുന്ന ഗുരു-പ്രണാമമാണ്.
എനിക്ക് വീട്ടിൽ മാംഗളാചരണം ചൊല്ലാമോ?
അതെ. വ്യക്തിഗത ശാസ്ത്രപാരായണം, ജപം അല്ലെങ്കിൽ കുടുംബ സത്സംഗത്തിനുമുൻപ് നിങ്ങൾക്ക് വീട്ടിൽ ഈ പ്രാർത്ഥനകൾ ചൊല്ലാം. ഗുരു-പരമ്പരയ്ക്കും ഭഗവാനും പ്രണാമം അർപ്പിക്കാൻ ഔപചാരികമായ ദീക്ഷ ആവശ്യമില്ല.



